پیش گفتار کتاب (یزله ) دکتر محمدرضا سنگری

پیش گفتار کتاب (یزله ) دکتر محمدرضا سنگری

در مطالعه ی همهی نبردهای تاریخی، هنگام رویارویی سپاهیان نوعی نبرد زبانی و بیانی رواج داشته است . جنگاوری که به میدان می رفت و مبارز می طلبید یا به نبرد تن به تن فراخوانده می شد به نوعی "عملیات روانی" علیه دیگری می پرداخت که به آن "رجز خوانی" گفته می شود. رجز خوانی جمعی و فردی در ادبیات ملت ها ، بخشی از فرهنگ آن ها محسوب می شود.

در ادبیات حماسی ایران ، مطالعه ی شاهنامه فردوسی ، گرشاسب نامه اسدی طوسی ، بهمن نامه ایرانشاه بن ابی الخیر ، شهریار نامه مختاری غزنوی و حماسه های دینی مانند خاوران نامه ابن حسام خوسفی ، علی نامه ربیع و حمله حیدری باذل مشهدی و صدها منظومه حماسی دیگر ملی و دینی مفاخره نظامی و رجزخوانی های پهلوانان و جنگاوران را نشان می دهد .

در حماسه عاشورا ، رجز اصحاب فدا کار حسین و رجزهای خود ابا عبدالله^(ع) ، ترجمان باورها ، آرمان ها و گاه توصیف زشتی و پلشتی ستم و ستمکاران است .

در هشت سال دفاع مقدس ملّت ایران نیز رجز هایی منظوم ، آهنگین ، کوبنده و حماسی دیده می شود . که آیینه ی فرهنگ و اعتقادات و آرمان های رزمندگان و جبهه های حق در مقابل باطل است .

این شعارها و رجز ها که در خوزستان به آن ها به ویژه در هنگام حرکت جمعی ، "یزله" می گویند دارای چند ویژگی هستند که تبیین و تحلیل آن ها ، تصویری از "فرهنگ جبهه" را فراروی پژوهشگران قرار می دهد .

1 - ویژگی نخست ، کوتاهی ، آهنگین و ضرباهنگ هیجانی داشتن است. این شعارها و رجز ها به سبب همین ویژگی ها به راحتی با حافظه ها گره می خورد و تکرار می شد .

2 - ساده و قابل فهم و در بر گیرنده ی خطوط و سرفصل های اصلی اندیشه ی رزمندگان بود . رجزها و شعارها را می توان عصاره تفکّر دفاع مقدس دانست .

3 - تقریباً همه آنها برساخته ی ذهن و ذوق خود رزمندگان بود . تأثیر سخنان رهبر کبیر انقلاب اسلامی ، امام خمینی(ره) ، در این رجزها و شعارها پیداست . به ندرت شعرها و شعارهایی از گذشته نیز در میان رجزها می توان یافت که متناسب با زبان و فرهنگ جبهه ها تغییر می یافت . گاه نیز برخی آیات و روایات تکیه گاه تولید رجزها و شعارها می شد .

4 - رجزها روحیه بخش ، هیجان آور و برانگیزاننده و زمینه تهییج و تشجیع رزمندگان و آرامش و سکینه قلب مردم بود .

5 شعارها و رجزها در برنامه های صبحگاهی ، کوهنوردی ، شب عملیات ، هنگام اعزام نیرو حتی در تشییع جنازه ی شهیدان خوانده می شد ، به بیان دیگر کاربرد شعارها همه گاهی و همه زمانی و همه مکانی بود.

6 - کوتاه ترین شعارها "یا حسین" ، " یا علی " ، " یا زهرا " و " یا مهدی " و تکرار یا با هم آیی این شعارها و رجزها بود .

7 - شوخ طبعی ، طنز پردازی و بذله گویی رزمندگان چاشنی این شعارها و رجزها می شد و باعث فرح و نشاط و رفع خستگی می گردید. گاه عنوان نوحه های معروف چهره هایی چون آهنگران و کویتی پور به تفنّن و طنز تغییر می یافت و خلق رجز و شعاری را سبب می شد .

8 - فرهنگ عاشورا ، بارزترین فرهنگ در مجموعه رجزها و شعارهاست. حتی گاه جملاتی و برش هایی از کلام ابا عبدالله الحسین ^(ع) مانند "هیهات مِنَا الذَّله" مبنای رجز بود . عباراتی از زیارت عاشورا مانند "یا ثارالله ، اِنّی سِلمٌ لِمَن سالَمَکُم –اِنّی حَربٌ لِمَن حارَبَکُم" نیز شعار و رجز قرار می گرفت .

9 - شعارها و رجزها در لشکرها ، گردان ها و گروهان های مناطق مختلف ایران رنگی از گویش محلّی می یافت ، گاه نیز تمام شعار و رجز به زبان و گویش غیر فارسی یا ترکیبی از فارسی و گویش محلی بود .

10- شعارهای عصر انقلاب و تظاهرات مردمی در ساخت ، آهنگ و محتوای شعارها و رجز های دفاع مقدس بازتاب داشتندگاه برخی از همان شعارها با اندکی تغییر رجز وشعار جبهه می شد .

11- برخی از همین رجزها و شعارها نقش پیشانی بندها ، سینه نوشته ها ، دست نوشته ها ، تابلوهای مسیر جبهه و حتی سنگ مزار شهدا قرار گرفت .

12- برخی رجز ها “شأن نزول” خاص داشتند ، رمز عملیات ها ، نام لشکرها و رویدادهای خاص ، زمینه ساز خلق برخی شعارها و رجزها می شد برخی نیز مُلهم از رویدادهای تاریخی و فرهنگی بودند .

مطالعه در ویژگی های موسیقایی ، محتوایی ، ساختاری ، بومی و منطقه ای رجز ها و شعارها می تواند بسیاری از ابعاد دیگر آنها را روشن و مشخص سازد . تلاش برای جمع آوری این رجزها و شعارها اگر با تأخیر صورت پذیرد چه بسا بسیاری از حافظه ها و حافظان آن ها از دست بروند و جز دریغ و اندوه و حسرت نماند .

همت هایی را باید ستود که عاشفانه و صادقانه در جمع آوری و حفظ این بخش از میراث گران قدر جبهه ها تکاپو و پویه مستمر دارند .

در لشکر 7 حضرت ولی عصر ^"عج" که هسته ی نخستین آن را رزمندگان شهرستان دزفول تشکیل دادند و سپس همه شهرستان ها و رو ستاها و عشایر خوزستان را در بر گرفت ، شعارها و رجزهای فراوان و چشمگیری خلق و تولید شد که فضای جبهه و پشت جبهه را گرم و با نشاط و تپنده نگاه می داشت . نیروهای رزمنده در دوران آموزش در پادگان کرخه ، دو کوهه و دیگر مقرهای آموزشی ، در صبحگاه ، هنگام رژه ، در محافل گوناگون آیینی مانند دعای ندبه ، دعای کمیل ، زیارت عاشورا ، هنگام اعزام به جبهه ، وقت تشییع شهدا و در تجمع ها این رجز ها و شعارها را بازگویی می کردند . به رسم سوگواری سنتی ، گاه شعاردهنده بر شانه ی رزمندگان شعار می گفت و رزمندگان با چرخاندن چفیه ها و حرکت خاص و رژه گونه ای که "یزله" نامیده می شد شعارها را محکم و کوبنده و حماسی باز می گفتند .

کتابی که پیش روست جمع آوری این شعارها و رجزها و یزله هاست که به همّت رزمنده خوش ذوق ، تلاشگر و مجری موفق سال های دفاع مقدّس جناب آقای محمدحسین دُرچین صورت پذیرفته است و سپس در بخش هایی چند گانه سامان یافته است .

رزمنده عزیز محمدحسین دُرچین که در آن سال ها نقش آفرین و تأثیر گذار در رادیو دزفول و خود یکی از شعارگویان و شورآفرینان جبهه ها بود با شکیب و دقت تمام این شعارها را از نوارهای صوتی که خود ضبط کرده است ، استخراج کرده و در هندسه و نظامی مقبول شکل داده است .

امید است در آینده نگاه های ژرف کاو و پژوهشگران و شیفتگان این ارزش ها به تحلیل و تبیین این شعارها از منظر جامعه شناسانه ، روان شناسانه ، اعتقادی ، ادبی و دیگر ساحت ها بپردازند تا شکوه و شوکت آن روزها بهتر و بیشتر شناسانده شود .

نشر نیلوفران را نیز سپاس که این میراث گران سنگ فرهنگی را چاپ کرده و به خواهندگان و خوانندگان و علاقه مندان تقدیم کرده است .

محمدرضا سنگری 5/2/1394

وبلاگ : چمدان آبی(محمدحسین دُرچین)